Vì sao gọi là thuốc lào?

Ở càng quê Việt Nam, đặc biệt là khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, hình ảnh chiếc điếu cày cùng tiếng rít sòng sọc và cuộn khói trắng mù mịt từ xưa đã quá quen thuộc. Nhiều người thắc mắc, rõ ràng đây là thói quen sinh hoạt bắt nguồn và ăn sâu bám rễ tại Việt Nam, tại sao vật phẩm này lại được gọi là “thuốc lào”?

Danh xưng này không phải là sự gán ghép ngẫu nhiên mà là kết quả của quá trình giao thoa văn hóa, thương mại và khả năng bản địa hóa xuất sắc của người Việt từ nhiều thế kỷ trước.

Vì sao gọi là thuốc lào?

Thuốc lào vốn không phải là loài thực vật bản địa của Việt Nam. Theo các công trình nghiên cứu lịch sử uy tín, đặc biệt là cuốn bách khoa toàn thư “Vân đài loại ngữ” do học giả Lê Quý Đôn biên soạn vào thế kỷ 18, cây thuốc lá nói chung bắt đầu du nhập nước ta khoảng cuối triều Lê sơ, đầu thời Lê trung hưng (tức là vào khoảng cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17).

Vào thời điểm đó, cây thuốc lá đi vào Việt Nam theo hai con đường chính. Con đường thứ nhất là từ phương Bắc (Trung Quốc) hoặc theo các tàu buôn phương Tây tiến vào đường biển. Loại này lá to, hút nhẹ, sau này dân gian gọi là “thuốc lá” hoặc “thuốc tây”.

Con đường thứ hai là đi qua ngả biên giới phía Tây, từ vương quốc Ai Lao (nước Lào ngày nay) du nhập các vùng sơn cước rồi lan xuống đồng bằng.

Với tư duy ngôn ngữ mộc mạc và trực quan, người Việt xưa thường dùng nguồn gốc địa lý để đặt tên cho các sản vật mới lạ. Cây thuốc hút được người Ai Lao mang sang, có đặc tính lá nhỏ, mùi hắc và độ say rất mạnh, lập tức được dân gian định danh là “thuốc của người Lào”, gọi tắt thành “thuốc lào”. Danh xưng này tồn tại qua hàng trăm năm và chính thức được cố định trong từ vựng tiếng Việt cho đến tận ngày nay.

Thuốc lào khác thuốc lá thường thế nào?

Đứng ở góc độ khoa học, thuốc lào và thuốc lá dù cùng thuộc họ Cà (Solanaceae) và chi Thuốc lá (Nicotiana), nhưng là hai loài thực vật khác biệt.

Thuốc lá thông thường dùng để cuốn điếu có tên khoa học là Nicotiana tabacum. Trong khi đó, thuốc lào mang tên khoa học Nicotiana rustica. Điểm khác biệt cốt lõi nhất giữa hai loài này nằm ở hàm lượng hoạt chất nicotine. Nếu như lá thuốc lá thông thường chỉ chứa khoảng 1% đến 3% nicotine thì lá thuốc lào lại chứa từ 7% lên đến 9% chất này.

Chính cấu trúc hóa học đậm đặc đã tạo ra hiện tượng “say thuốc lào” trứ danh. Khi hút, lượng nicotine lớn xâm nhập máu và hệ thần kinh trung ương chỉ trong vài giây, gây ra cảm giác đê mê, choáng váng, tim đập nhanh và giãn mạch máu đột ngột. Đối với những người không quen, một hơi thuốc lào có thể gây ra hiện tượng mất thăng bằng, bủn rủn chân tay, thậm chí là ngất xỉu tạm thời.

Hành trình bản địa hóa thuốc lào

Dù mang mác “ngoại lai” từ Lào, nhưng khi hạt giống Nicotiana rustica gieo xuống mảnh đất hình chữ S, nó đã tìm thấy một hệ sinh thái thổ nhưỡng hoàn hảo nhất để phát triển. Sự bản địa hóa diễn ra mạnh mẽ đến mức, ngày nay, thế giới khi nhắc đến Nicotiana rustica dùng qua điếu cày đều mặc định đó là văn hóa của Việt Nam.

Người nông dân Việt Nam đã dành hàng thế kỷ để tinh chỉnh kỹ thuật canh tác và sơ chế thuốc lào, biến nó thành một nghệ thuật phức tạp. Những vùng đất có điều kiện thổ nhưỡng đặc thù như đất chua mặn ven biển Tiên Lãng, Vĩnh Bảo (Hải Phòng) hay đất đồi núi Quảng Xương (Thanh Hóa) trở thành thủ phủ của cây thuốc lào.

Lá thuốc sau khi thu hoạch không được đem sấy công nghiệp mà phải trải qua quy trình ủ lá, thái sợi thủ công cực kỳ mỏng, sau đó phơi sương, phơi nắng tự nhiên để tạo ra những mẻ thuốc có màu nâu sậm, sợi dai và giữ trọn vẹn độ “đậm, êm, say”.

Việc sử dụng thuốc lào cũng đòi hỏi dụng cụ đặc thù, đó là chiếc điếu cày và điếu bát.

Việc sử dụng nước làm bộ lọc là một sáng tạo tuyệt vời. Lượng khói độc hại mang nhiệt độ cao khi đi qua bầu nước trong thân ống tre, nứa sẽ được làm mát và lọc bớt một phần tạp chất trước khi đi vào phổi người hút.

Thời xưa, chiếc điếu cày còn là phương tiện kết nối. Nơi đầu đình, bến nước hay quán trà đá vỉa hè, việc châm mồi lửa, chuyền tay nhau chiếc điếu cày và nhả khói đã trở thành phương thức giao tiếp mộc mạc của những người lao động bình dân.

Tuy nhiên, cần biết rằng thuốc lào hay thuốc lá đều có hại cho sức khỏe của chính người hút và những người xung quanh. Cả hai loại thuốc này đều dẫn đến ung thư phổi, ung thư vòm họng, nhồi máu cơ tim... và nhiều hệ lụy sức khỏe khác. Vì thế, khuyến cáo chung của các chuyên gia y tế vẫn là không lạm dụng thuốc lá, thuốc lào và tốt nhất là tránh xa.